Όταν οι πρόσφυγες του ’22 έπρεπε να βρουν σπίτια για να ζήσουν…

0

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το ηττημένο ελληνικό κράτος απέκτησε επιτελικό ρόλο προκειμένου να αποφευχθεί μια δεύτερη καταστροφή: η αποκατάσταση των προσφύγων αποτέλεσε εκείνη την περίοδο την κύρια προτεραιότητα, ταυτόχρονα με την ανάπτυξη των πολιτικών υγείας και πρόνοιας, την παρέμβαση στην οικονομία, την εκπαίδευση, τις επικοινωνίες, τις συγκοινωνίες κ.λπ.

Tο έργο της προσωρινής στέγασης ανέλαβε αρχικά το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (ΤΠΠ) που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1922. Σύντομα όμως αποδείχτηκε ότι το κολοσσιαίο αυτό έργο ξεπερνούσε τις δυνατότητες των μηχανισμών του ελληνικού κράτους και η συνέργεια (δανεισμός, χορηγίες, διαχείριση) με διεθνείς οργανισμούς, όπως η Κοινωνία των Εθνών κ.ά., αποτέλεσε μονόδρομο. Η ίδρυση ανεξάρτητων φορέων διαχείρισης των δανείων, όπως η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), ήταν προϋπόθεση για τη χορήγηση των δανείων. Η ΕΑΠ λειτουργούσε υπό την εποπτεία της Κοινωνίας των Εθνών (ΚτΕ), με την αναγκαία συμμετοχή του ελληνικού κράτους.

Αμέσως μετά την ίδρυσή της (βάσει του Πρωτοκόλλου της Γενεύης της 29ης Σεπτεμβρίου 1923 με έδρα την Αθήνα), ως αυτόνομος οργανισμός ανέλαβε με τη βοήθεια του κράτους όχι μόνο το τεράστιο έργο της στέγασης αλλά και αυτό της παραγωγικής απασχόλησης των προσφύγων.

Η στεγαστική αποκατάσταση των προσφύγων διακρίνεται σε δύο βασικές ενότητες: την αγροτική και την αστική.

Άποψη του συγκροτήματος διαμερισμάτων που οικοδομήθηκε για τη στέγαση των προσφύγων στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Αθήνα, 1936 © Αρχείο ΕΡΤ/Συλλογή Π. Πουλίδη

Άποψη του συγκροτήματος διαμερισμάτων που οικοδομήθηκε για τη στέγαση των προσφύγων στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Αθήνα, 1936 © Αρχείο ΕΡΤ/Συλλογή Π. Πουλίδη Πηγή: www.lifo.gr

Η  αγροτική αποκατάσταση

Πρώτιστος σκοπός των ελληνικών κυβερνήσεων και της ΕΑΠ ήταν η ανάπτυξη της γεωργίας. Η τραπεζική χρηματοδότηση προσανατολίστηκε κυρίως προς τον γεωργικό τομέα, μια και η αύξηση της γεωργικής παραγωγής θεωρούνταν το ακλόνητο θεμέλιο ευημερίας της χώρας, σε αντίθεση με την εκβιομηχάνιση.

Για την επιτυχία του σκοπού αυτού, η αγροτική επαγγελματική αποκατάσταση προέβλεπε τη διάθεση κτημάτων και τη διανομή στους πρόσφυγες κλήρων των 35 στρεμμάτων, καθώς και εργαλεία, σπόρους, ζώα, λιπάσματα κ.ά. για την καλλιέργεια των χωραφιών τους. Η ΕΑΠ ασχολήθηκε κυρίως με την αγροτική αποκατάσταση. φροντίζοντας ιδιαίτερα για τη στεγαστική αποκατάσταση των προσφύγων σε παραμεθόριες περιοχές της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης, με σκοπό την ενίσχυση του τοπικού ελληνικού πληθυσμού και έμμεσα την ενίσχυση των συνόρων.

Η αγροτική στεγαστική αποκατάσταση των προσφύγων προσανατολίστηκε: 1) στην ίδρυση νέων οικισμών, που κατασκευάζονταν με σύγχρονα ρυμοτομικά σχεδιαστικά πρότυπα και 2) στη διάθεση στους πρόσφυγες της ανταλλάξιμης μουσουλμανικής περιουσίας.

Πρότυποι νέοι αγροτικοί οικισμοί δημιουργήθηκαν κυρίως στη Μακεδονία (1.381) και στη Θράκη (236). Στις περιοχές αυτές εγκαταστάθηκαν περίπου 552.000 πρόσφυγες. .

Τυπολογικά, οι κατοικίες αυτές αποτελούνταν από δύο κύρια δωμάτια, στάβλο και βοηθητικούς χώρους (WC, αποθήκη, προκήπιο και αυλή). Εναλλακτικά, από ένα μόνο δωμάτιο, στάβλο και βοηθητικούς χώρους, θεωρώντας τον στάβλο και την αποθήκη βασικό λειτουργικό χώρο για την επιβίωση των αγροτών.

Οι υπόλοιποι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στα σπίτια των ανταλλάξιμων μουσουλμάνων, πολλά από τα οποία χρειάζονταν επισκευές.

Αριστερά: Καισαριανή 1950-51 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών Δεξιά: Εσωτερικός χώρος προσφυγικής κατοικίας στην Καισαριανή, 1950-51 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Αριστερά: Καισαριανή 1950-51 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών Δεξιά: Εσωτερικός χώρος προσφυγικής κατοικίας στην Καισαριανή, 1950-51 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Η αστική αποκατάσταση

Ως αστική αποκατάσταση προσφύγων εννοούνται οι ενέργειες του κράτους που αφορούν μόνο τη στέγαση και όχι τη γενικότερη αποκατάστασή τους (π.χ. εξεύρεση εργασίας ή παροχή εξοπλισμού).

Το πρόβλημα της αστικής αποκατάστασης αντιμετωπίζεται αρχικά ως «ανθρωπιστικό» με βραχυπρόθεσμο χαρακτήρα, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η στέγαση των προσφύγων που είχαν καταλάβει σχεδόν κάθε δημόσιο χώρο. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι ακόμη και τρία χρόνια μετά το ’22, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά εξακολουθούν να διαμένουν 1.500 πρόσφυγες.

Στη συνέχεια, η στέγαση αντιμετωπίζεται ως προσωρινό «μεσοπρόθεσμο» πρόβλημα και αφορά την επίταξη ακινήτων, τις κατασκευές του ΤΠΠ, τις κατασκευές του υπουργείου Υγιεινής, Πρόνοιας και Αντιλήψεως καθώς και την προώθηση της αυτοστέγασης.

Αργότερα αποκτά τον χαρακτήρα «οριστικής» αποκατάστασης μέσω μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, ενώ προς τα τέλη του Μεσοπολέμου το κράτος διαθέτει πλέον την τεχνογνωσία και την πολιτική βούληση για έναν μακρόπνοο σχεδιασμό.

Kύριος στόχος του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ήταν η δημιουργία ελάχιστων και ταυτόχρονα βέλτιστων λειτουργικά χώρων κατοικίας. Κοινός στόχος των προτάσεων αυτών ήταν η αντιμετώπιση των οικιστικών αναγκών και η απόδοση στους πρόσφυγες πρότυπων κατοικιών που θα ικανοποιούσαν την οριστική αποκατάστασή τους, στο στενό οικονομικό πλαίσιο που προκαθόριζε το κράτος βέβαια.

Οι πρώτοι προσφυγικοί καταυλισμοί σε μορφή ξύλινων παραπηγμάτων στήνονται από το ΤΠΠ, ενώ αργότερα η ΕΑΠ εισάγει την ιδεολογία της οριστικής αποκατάστασης.

Η οικιστική πολιτική του ΤΠΠ, λόγω του κατεπείγοντος προβλήματος εξεύρεσης στέγης και έλλειψης χρημάτων, προσανατολιζόταν κυρίως στα έργα κατασκευής καταλυμάτων ή οικιών και σχεδόν καθόλου σε έργα υποδομής ή άλλων παροχών κοινής ωφέλειας, αναγκαίων για τη λειτουργία των οικισμών.

Προσφυγικό χωριό στη Δυτική Θράκη. Διακρίνονται ισόγειες υπερυψωμένες διπλοκατοικίες από λιθοδομή, με ενιαία τετράριχτη κεραμοσκεπή, διπλές κύριες εισόδους σε εσοχή και γενικά συμμετρική κάτοψη. Αδιαμόρφωτοι εμφανίζονται να παραμένουν οι χώροι του προκηπίου, ενώ απουσιάζει ο χώρος της πίσω αυλής, αντίθετα από τις γενικές προδιαγραφές της ΕΑΠ

Τα βασικά κριτήρια επιλογής των περιοχών εγκατάστασης των προσφύγων στην Αθήνα και στον Πειραιά ήταν η ύπαρξη ελεύθερων απαλλοτριώσιμων χώρων, που ουσιαστικά βρίσκονταν στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, και κατ’ επέκταση η απομάκρυνση από τις υπάρχουσες περιοχές κατοίκησης, όπου η πολιτική της υποχρεωτικής επίταξης και συστέγασης είχε δημιουργήσει πολλά προβλήματα μεταξύ προσφύγων και ντόπιων.

Αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής είναι αφενός η μεγάλη οικοδομική ανάπτυξη της πρωτεύουσας και αφετέρου η επέκταση των ορίων του σχεδίου της πόλης. Η πολεοδομική οργάνωση και στις περιπτώσεις κρατικών παραπηγμάτων ακολουθεί το ορθοκανονικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο τα παραπήγματα διατάσσονται εν σειρά σε στίχους και καταλαμβάνουν όλο τον διαθέσιμο χώρο, αφήνοντας κάποια κενά «πλατειών» ή κοινόχρηστων λουτρών και εγκαταστάσεων υγιεινής, πλυντηρίων κ.ά.

Στον τομέα του σχεδίου πόλης αρχικά εκδίδεται ο πολεοδομικός νόμος της 23ης Ιουλίου 1923 και στη συνέχεια εκπονούνται σχέδια για την Αθήνα, με πρώτο αυτό της Επιτροπής Καλλιγά (1924). Στον τομέα της δόμησης εισάγεται ο ν. 3741/1929 «περί οριζοντίου ιδιοκτησίας» και νέος οικοδομικός κανονισμός, σύμφωνα με τον οποίο για πρώτη φορά δίνεται η δυνατότητα κατοχής μιας οικοδομής από διάφορα φυσικά πρόσωπα, καθένα από τα οποία έχει την πλήρη κυριότητα ενός μόνο ορόφου του κτιρίου αυτού ή και ενός μόνο διαμερίσματος.

Έτσι, με τον νόμο αυτό επιτρέπεται η κατάτμηση του χώρου μιας ιδιοκτησίας, ανοίγοντας τον δρόμο για την κατασκευή πολυώροφων κτιρίων, ενώ ο νέος Γενικός Οικοδομικός Κανονισμός με τους ιδιαίτερα μεγάλους συντελεστές εκμετάλλευσης αυξάνει το ύψος των κτιρίων και κατά συνέπεια τη φυσιογνωμία της πόλης.

Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, η αδυναμία του κράτους να αντεπεξέλθει στις ανάγκες άμεσης στέγασης των χιλιάδων προσφύγων υποχρεώνει τους τελευταίους να αναλάβουν πρωτοβουλία για την αυτοστέγασή τους με την κατασκευή πρόχειρων και αυθαίρετων καταυλισμών, οι οποίοι συνήθως ήταν κάκιστης κατασκευής και στήνονταν σε οποιονδήποτε κενό χώρο των πόλεων.

Αργότερα, το ίδιο το κράτος προώθησε την αυτοστέγαση, παραχωρώντας οικόπεδα με δωρεάν άδεια οικοδομής και μικρή οικονομική ενίσχυση. Τα σπίτια των αστικών συνοικισμών ήταν λιθόκτιστα ή από οπτόπλινθους, με χρήση οπλισμένου σκυροδέματος στα δάπεδα. Υπήρχαν όμως και ορισμένα ξύλινα προκατασκευασμένα που προέρχονταν από τη γερμανική εταιρεία DHTG στο πλαίσιο των γερμανικών πολεμικών αποζημιώσεων. Μερικές οικογένειες προσφύγων, που δεν κατάφεραν να υπαχθούν στην κρατική μέριμνα παροχής στέγης, θα ζήσουν για αρκετά χρόνια σε χαμόσπιτα, δημιουργώντας ολόκληρες παραγκουπόλεις στα όρια των πόλεων ή γύρω από τους προσφυγικούς συνοικισμούς.

 

Αγροτική διπλοκατοικία με τα τυπικά χαρακτηριστικά της ΕΑΠ. Διακρίνεται η τριμερής διάταξη (βάση, κορμός και στέψη) της οικοδομής, ενώ, παρ’ όλη τη χρονική πίεση για την αποκατάσταση των προσφύγων και θεωρητικά της μαζικής παραγωγής κατοικιών από την ΕΑΠ, διακρίνονται διακοσμητικά στοιχεία, όπως ακρογωνιαίοι λίθοι στις ακμές της οικοδομής, καθώς και στις παραστάδες των παραθύρων. Πολύ πιθανόν να πρόκειται για διακοσμητικό σοβά, αντί για πελεκητούς λίθους

Ταπεινή και εγκαταλελειμμένη κατοικία από ωμόπλινθους στην Καισαριανή που διασώζεται ακόμη. (φωτ. Ν. Λιανός)

Ταπεινή και εγκαταλελειμμένη κατοικία από ωμόπλινθους στην Καισαριανή που διασώζεται ακόμη. (φωτ. Ν. Λιανός)

Προσφυγικές κατοικίες της Αθήνας

Στην πρωτεύουσα, οι πρώτοι αστικοί προσφυγικοί οικισμοί δημιουργήθηκαν στην Καισαριανή, στον Βύρωνα, στη Νέα Ιωνία και στην Κοκκινιά του Πειραιά. Ακολούθησαν οι συνοικισμοί της Θεσσαλονίκης, της Καβάλας, των Σερρών, του Βόλου, του Αγρινίου κ.α.

Σύμφωνα και με τα διεθνή στάνταρ ελάχιστης κατοικίας, η τυποποίηση των κατόψεων βοήθησε στη μείωση του κόστους κατασκευής αλλά και των τετραγωνικών μέτρων και κατ’ επέκταση των ανέσεων για κάθε οικογένεια. Η ανάγκη πρόσθετου χώρου διαβίωσης αντιμετωπίστηκε πολύ γρήγορα από τους πρόσφυγες, που έκλεισαν τους εξώστες, έκτισαν προσθήκες στις αυλές και γενικά στους κοινόχρηστους χώρους.

Σε γενικές γραμμές, η παρέμβαση για την αστική αποκατάσταση των προσφύγων μπορεί να ομαδοποιηθεί:

1. Στην άμεση ή προσωρινή εγκατάσταση (ξύλινα παραπήγματα, κατασκευές από ωμόπλινθους ή ακόμη και προκατασκευασμένα γερμανικά DHTG). Από αυτά ελάχιστα σώζονται σήμερα.Στην Καισαριανή, σήμερα, σώζονται ακόμη αρκετά σπίτια από ωμόπλινθους, που μελλοντικά προφανώς θα εξαφανιστούν.

2. Στη μόνιμη εγκατάσταση σε σπίτια μικρού όγκου (κυρίως μονώροφα ή διώροφα, μονά ή δίδυμα), που δεν διέφεραν σημαντικά από τα σπίτια της αγροτικής στεγαστικής αποκατάστασης.

3. Στη μόνιμη εγκατάσταση σε οργανωμένες πολυκατοικίες, συνήθως τριώροφες (π.χ. Λεωφόρος Αλεξάνδρας, Στέγη Πατρίδος, Δραπετσώνα, Κερατσίνι).

4. Στην οργανωμένη ή αυθαίρετη αυτοστέγαση. Στην πρώτη αναφέρονται οι περιπτώσεις παραχώρησης οικοπέδων σε Καισαριανή, Κοκκινιά, Κορυδαλλό, Κερατσίνι, Νέα Ιωνία κ.α. και στη δεύτερη η εγκατάσταση και αυτοστέγαση σε κενούς χώρους εντός (Ιλισσός, Πανόρμου κ.α.) ή εκτός (Αμφιθέα, Κορυδαλλός, Καλογρέζα, Περισσός κ.α.) της πόλης των Αθηνών.

Εικόνες από τις πρώτες εγκαταστάσεις στους συνοικισμούς γύρω από την Αθήνα. Προσωρινές λύσεις που έμελλαν να διατηρηθούν για αρκετά χρόνια © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Η στεγαστική αποκατάσταση των προσφύγων

Εικόνες από τις πρώτες εγκαταστάσεις στους συνοικισμούς γύρω από την Αθήνα. Προσωρινές λύσεις που έμελλαν να διατηρηθούν για αρκετά χρόνια © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.

 

Το πρώτο εκπαιδευτήριο του Π. Νεσλιχανίδη που ιδρύθηκε το 1930. Βρισκόταν στη συμβολή των οδών Πλαστήρα & Τράλλεων © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Το πρώτο εκπαιδευτήριο του Π. Νεσλιχανίδη που ιδρύθηκε το 1930. Βρισκόταν στη συμβολή των οδών Πλαστήρα & Τράλλεων © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

 

Περιοχή της Αθήνας, 1950-51 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Περιοχή της Αθήνας, 1950-51 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών Πηγή: www.lifo.gr

Σήμερα, σε όλες σχεδόν τις προσφυγικές συνοικίες της χώρας διασώζονται πολλά προσφυγικά κτίρια όλων των τύπων, παρόλο που η ενιαία μορφή των οικισμών έχει αλλοιωθεί από τις σύγχρονες επεμβάσεις. Η διατήρησή τους ως ιστορικών και αρχιτεκτονικών τεκμηρίων είναι ένα σημαντικό γεγονός, αλλά ταυτόχρονα πολύ δύσκολο, κυρίως διότι οι αρχικές τους χρήσεις έχουν σήμερα εκλείψει. Προφανώς, κάθε άλλη πρόταση χρήσης εκτός από την αρχική (μικρές λειτουργικές κατοικίες) δεν συμβάλλει στη διατήρηση της ιστορικής τους μνήμης αλλά ούτε και της αρχιτεκτονικής του μοντέρνου κινήματος.

Ίσως η προστασία και ανάδειξη ορισμένων καλά διατηρημένων ή ελάχιστα αλλοιωμένων προσφυγικών οικιστικών συνόλων (όπως αυτό της Λεωφόρου Αλεξάνδρας), με την απόδοση σε αυτά συμβατών χρήσεων κατοικίας, θα μπορούσε να αναβιώσει, εκτός από τα κτίρια, κοινωνικές δομές, γειτονιές, ήθη και έθιμα. Άλλωστε, η διατήρηση της κάτοψης αλλά και του κελύφους (που απορρέει από την κάτοψη) αποτελεί όχι μόνο βασική αρχή στις αποκαταστάσεις μνημείων αλλά και βασική αρχή της αρχιτεκτονικής του μοντέρνου κινήματος.

Σε κάθε περίπτωση, μια ολοκληρωμένη αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης χαρακτηριστικών συνόλων προσφυγικών κατοικιών, με χρήση σύγχρονης ψηφιακής τεχνολογίας (ψηφιακή φωτογραμμετρία, 3D σάρωση με λέιζερ σκάνερ) και τη δημιουργία ολοκληρωμένων ψηφιακών μοντέλων, θα μπορούσε να βοηθήσει, αν όχι στην αποκατάσταση, τουλάχιστον στην ολοκληρωμένη τεκμηρίωσή τους και στην ιδεατή διάσωσή τους.

Νέα Σμύρνη. Ο κινηματογράφος «Γκλόρια» που αργότερα μετονομάστηκε σε «Αστόρια» και εγκαινιάστηκε το 1936 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Νέα Σμύρνη. Ο κινηματογράφος «Γκλόρια» που αργότερα μετονομάστηκε σε «Αστόρια» και εγκαινιάστηκε το 1936 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.

 

Τα προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας (λήψη Α. Νακάσης). Υπάρχουσα κατάσταση των απαξιωμένων σήμερα διατηρητέων(!) κτιρίων, που κάποτε αποτέλεσαν τα πρωτοπόρα παραδείγματα κοινωνικής κατοικίας στη χώρα μας.

Τα προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας (λήψη Α. Νακάσης). Υπάρχουσα κατάσταση των απαξιωμένων σήμερα διατηρητέων(!) κτιρίων, που κάποτε αποτέλεσαν τα πρωτοπόρα παραδείγματα κοινωνικής κατοικίας στη χώρα μας

Τα εγκαίνια της ύδρευσης της Νέας Σμύρνης από τον Ιωάννη Μεταξά. Η τελετή γίνεται μπροστά στα γραφεία της κοινότητας, στη γωνία Ελευθερίου Βενιζέλου & 25ης Μαρτίου. Φεβρουάριος 1937 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Τα εγκαίνια της ύδρευσης της Νέας Σμύρνης από τον Ιωάννη Μεταξά. Η τελετή γίνεται μπροστά στα γραφεία της κοινότητας, στη γωνία Ελευθερίου Βενιζέλου & 25ης Μαρτίου. Φεβρουάριος 1937 © Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών

Πηγή: www.lifo.gr

 

 

ΑΦΗΣΤΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ