Με τον Ν. 5303/2026 (ΦΕΚ Α΄ 81/22.5.2026), το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο υφίσταται την πλέον εκτεταμένη αναμόρφωσή του. Ως προς τον χρόνο έναρξης ισχύος, το νέο νομοθετικό πλαίσιο εφαρμόζεται, κατά γενικό κανόνα, σε κληρονομίες στις οποίες ο θάνατος του διαθέτη επέρχεται από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά.
Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία της Νίκης Χατζοπούλου και της Αλεξάνδρας Δαλιάνη*
Ωστόσο, η διάκριση δεν είναι απόλυτη, καθώς ο νόμος περιέχει ειδικές μεταβατικές ρυθμίσεις (όπως στο άρθρο 33) —για παράδειγμα, ως προς τους κανόνες διανομής, εφόσον δεν έχει ασκηθεί αγωγή, ή ως προς ειδικές δυνατότητες απογραφής—, με αποτέλεσμα να απαιτείται προσεκτικός νομικός έλεγχος των παλαιότερων υποθέσεων ανά περίπτωση.
Στο επίκεντρο των αλλαγών για τις νέες υποθέσεις βρίσκεται η αποσύνδεση της νόμιμης μοίρας από την εμπράγματη συγκυριότητα και η μετατροπή της σε καθαρή χρηματική αξίωση, μια θεσμική τομή που συνοδεύεται από σημαντικές μεταρρυθμίσεις σε ολόκληρο το φάσμα της διαδοχής.
Οι βασικές αλλαγές στις κληρονομιές στην πράξη
Πριν επικεντρωθούμε αποκλειστικά στη νόμιμη μοίρα, αξίζει να δούμε τις κρίσιμες τομές που εισάγει το νέο νομοθετικό πλαίσιο και οι οποίες αλλάζουν τα δεδομένα για οικογένειες και επιχειρήσεις:
Περιορισμός της ευθύνης για τα χρέη
- Το σενάριο: Ένας πατέρας αφήνει στον γιο του μια κληρονομιά που αποτελείται από ένα μικρό οικόπεδο αξίας 30.000 ευρώ, ενώ αφήνει και ανεξόφλητα τραπεζικά χρέη και φόρους ύψους 80.000 ευρώ.
- Πώς λειτουργούσε το παλιό καθεστώς: Ο κληρονόμος κινδύνευε να ευθύνεται απεριόριστα και με την ατομική του περιουσία για το σύνολο των χρεών, εκτός αν είχε προβεί έγκαιρα σε αποποίηση ή αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής.
- Πώς λειτουργεί το νέο καθεστώς: Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον με την ατομική του περιουσία για τα κληρονομιαία χρέη, τα οποία διαχωρίζονται από τις προσωπικές του υποχρεώσεις. Ωστόσο, η προστασία αυτή συνοδεύεται από αυστηρούς περιορισμούς: η προστασία μπορεί να αρθεί ή η ευθύνη να διευρυνθεί αν ο κληρονόμος διαχειριστεί την κληρονομιά κατά παράβαση των νόμιμων περιορισμών, αν διαθέσει αντικείμενα παράτυπα ή αν μειώσει υπαίτια την αξία της. Παράλληλα, η αποποίηση εξακολουθεί να έχει πρακτική σημασία όταν ο κληρονόμος δεν επιθυμεί να αναλάβει οποιονδήποτε ρόλο στη διαχείριση, την εκκαθάριση ή τη διεκπεραίωση της κληρονομίας, ακόμη και αν η ατομική του περιουσία προστατεύεται κατ’ αρχήν από τα κληρονομιαία χρέη.
Θεσμοθέτηση της κληρονομικής σύμβαση
- Το σενάριο: Ένας επιχειρηματίας διαθέτει μια εταιρεία και θέλει να διασφαλίσει τη διαδοχή της στον γιο που εργάζεται μαζί του, μεριμνώντας ισόρροπα και για τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
- Πώς λειτουργούσε το παλιό καθεστώς: Οι συμφωνίες εν ζωή για την τύχη της μελλοντικής κληρονομιάς ήταν άκυρες και ο διαθέτης διατηρούσε απόλυτη ελευθερία μονομερούς αλλαγής της διαθήκης του.
- Πώς λειτουργεί το νέο καθεστώς: Πατέρας και παιδιά μπορούν να συνάψουν συμβολαιογραφική κληρονομική σύμβαση εν ζωή. Η κληρονομική σύμβαση δεσμεύει τους συμβαλλομένους ως προς τη συμφωνημένη μεταθανάτια διαδοχή και περιορίζει ουσιωδώς τη μονομερή ανατροπή του σχεδιασμού. Δεν συνεπάγεται όμως, χωρίς ειδική συμφωνία ή ειδικό νόμιμο περιορισμό, πλήρη ακινητοποίηση της περιουσίας του διαθέτη κατά τη διάρκεια της ζωής του.
Προκαταβολική παραίτηση (π.χ. με γονική παροχή)
- Το σενάριο: Ένας γονέας δίνει σήμερα σε έναν από τους γιους του ένα επαγγελματικό ακίνητο (γονική παροχή) αξίας 150.000 ευρώ, θέλοντας να διασφαλίσει ότι στο μέλλον δεν θα υπάρξουν προστριβές.
- Πώς λειτουργούσε το παλιό καθεστώς: Η παροχή αυτή υπολογιζόταν εκ νέου στη νόμιμη μοίρα μετά τον θάνατο, οδηγώντας συχνά σε πολύπλοκες αγωγές και δικαστικές διαμάχες.
- Πώς λειτουργεί το νέο καθεστώς: Με συμβολαιογραφική πράξη και αυτοπρόσωπη παρουσία, ο δικαιούχος μπορεί να παραιτηθεί εκ των προτέρων από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα. Ωστόσο, απαιτείται προσοχή: η έκταση της παραίτησης πρέπει να προσδιορίζεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στη συμβολαιογραφική πράξη, ιδίως ως προς το αν αφορά το σύνολο της μελλοντικής κληρονομικής συμμετοχής, μόνο τη νόμιμη μοίρα ή συγκεκριμένη εν ζωή παροχή, καθώς και ως προς τις συνέπειές της για τους κατιόντες του παραιτουμένου.
Ενίσχυση του επιζώντος συζύγου και του συντρόφου με ή χωρίς σύμφωνο συμβίωσης
- Το σενάριο: Ο θανών αφήνει πίσω του τον σύζυγο ή τον σύντροφο με τον οποίο συγκατοικούσε σε σπίτι ιδιοκτησίας του, καθώς και παιδιά από προηγούμενο γάμο.
- Πώς λειτουργούσε το παλιό καθεστώς: Ο επιζών σύζυγος αντιμετώπιζε άμεσα ζητήματα συγκυριότητας, ενώ ο de facto σύντροφος χωρίς σύμφωνο δεν είχε κανένα κληρονομικό δικαίωμα.
- Πώς λειτουργεί το νέο καθεστώς: Η θέση του επιζώντος συζύγου και του συμβίου με σύμφωνο συμβίωσης ενισχύεται, καθώς αποκτούν, μεταξύ άλλων, δικαίωμα προσωρινής (π.χ. για ένα έτος) δωρεάν χρήσης της οικογενειακής κατοικίας, καθώς και βελτιωμένα ποσοστά εξ αδιαθέτου διαδοχής (όπως το 1/3 όταν συντρέχουν με ένα τέκνο). Παράλληλα, ο σύντροφος χωρίς σύμφωνο συμβίωσης δεν εξομοιώνεται πλήρως με σύζυγο. Υπό τις ειδικές προϋποθέσεις του νόμου απολαμβάνει περιορισμένη προστασία ως προς την κατοικία και την οικοσκευή, ενώ μπορεί να καλείται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή μόνον όταν δεν υπάρχουν πρόσωπα που προηγούνται κατά νόμο.
Η εξέλιξη στη νόμιμη μοίρα: Από την εμπράγματη συγκυριότητα στη χρηματική αξίωση
Η σημαντικότερη αλλαγή στο πεδίο της αναγκαστικής διαδοχής αφορά τον τρόπο ικανοποίησης της νόμιμης μοίρας. Νομικά, η νόμιμη μοίρα δεν συνεπάγεται πλέον την αυτοδίκαιη απόκτηση ιδανικού μεριδίου επί των επιμέρους περιουσιακών στοιχείων, αλλά συνιστά ενοχική χρηματική αξίωση ίση με το ήμισυ της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας που θα λάμβανε ο δικαιούχος.
Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτυπώνουν πώς εφαρμόζεται η αλλαγή αυτή στην πράξη (υποθέτοντας κληρονομιά με δύο τέκνα και χωρίς επιζώντα σύζυγο, μετά την αφαίρεση χρεών και εξόδων κηδείας):
Παράδειγμα 1ο: Η διαχείριση της ακίνητης περιουσίας
- Το σενάριο: Ο διαθέτης αφήνει εξ ολοκλήρου με διαθήκη ένα διαμέρισμα αξίας 200.000 ευρώ στον έναν του γιο, παραγκωνίζοντας την κόρη. Η νόμιμη μοίρα της κόρης αντιστοιχεί σε χρηματική αξίωση 50.000 ευρώ.
- Πώς λειτουργούσε το παλιό καθεστώς: Η κόρη αποκτούσε αυτομάτως ιδανικό μερίδιο ποσοστού 25% εξ αδιαιρέτου επί του ακινήτου, γεγονός που συχνά οδηγούσε σε οικογενειακές προστριβές, αδιέξοδα αξιοποίησης ή αναγκαστικούς πλειστηριασμούς διανομής.
- Πώς λειτουργεί το νέο καθεστώς: Ο γιος διατηρεί το διαμέρισμα στην κυριότητά του, αποτρέποντας τον κατακερματισμό. Η κόρη δεν αποκτά, λόγω μόνον της νόμιμης μοίρας, αυτοδίκαιο εμπράγματο δικαίωμα ή συγκυριότητα επί του ακινήτου, αλλά χρηματική αξίωση 50.000 ευρώ κατά του υπόχρεου κληρονόμου.
- Κρίσιμη προθεσμία: Η αξίωση της νόμιμης μοίρας παραγράφεται σε δύο έτη από τη λήξη του έτους μέσα στο οποίο ο μεριδούχος έλαβε γνώση τόσο της προσβολής της νόμιμης μοίρας του όσο και του προσώπου του υπόχρεου. Σε κάθε περίπτωση, η παραγραφή συμπληρώνεται το αργότερο με την πάροδο είκοσι ετών από τον θάνατο του κληρονομουμένου. Επομένως, ο μεριδούχος οφείλει να ενεργεί χωρίς καθυστέρηση, ιδίως για την αποτίμηση της αξίωσης και τη λήψη των κατάλληλων ασφαλειών.
Παράδειγμα 2ο: Η προστασία και η συνέχεια των οικογενειακών επιχειρήσεων
- Το σενάριο: Ένας επιχειρηματίας αφήνει την ατομική του επιχείρηση στον γιο που εργαζόταν μαζί του, αφήνοντας εκτός διαθήκης την κόρη.
- Η βάση υπολογισμού και τα ποσά: Για τον υπολογισμό λαμβάνεται υπόψη η πλασματική κληρονομιά. Ο νόμος διακρίνει τις παροχές: οι χαριστικές παροχές και οι γονικές παροχές προς μεριδούχο συνυπολογίζονται κατά κανόνα χωρίς τον χρονικό περιορισμό της πενταετίας, ενώ οι λοιπές δωρεές προς τρίτους προσμετρώνται εφόσον έγιναν την τελευταία πενταετία πριν από τον θάνατο. Αν η συνολική πλασματική περιουσία αποτιμάται στα 400.000 ευρώ (συμπεριλαμβανομένων τυχόν συνυπολογιστέων παροχών), η νόμιμη μοίρα της κόρης αντιστοιχεί σε χρηματική αξίωση 100.000 ευρώ.
- Πώς λειτουργεί το νέο καθεστώς: Η επιχείρηση περνά στον κληρονόμο-επιχειρηματία, ώστε εκείνος να συνεχίσει τη δραστηριότητά της. Η κόρη διατηρεί το δικαίωμα να διεκδικήσει την αντίστοιχη αξία σε χρήμα (100.000 ευρώ) από τον κληρονόμο, χωρίς να εμπλέκεται στη διοίκηση ή στην ιδιοκτησία της επιχείρησης.
Συμπεράσματα και προκλήσεις της νέας πραγματικότητας
Η μεταρρύθμιση του Ν. 5303/2026 δεν καταργεί τη νόμιμη μοίρα ούτε μεταβάλλει τον βασικό ποσοτικό κανόνα της, δηλαδή το ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας. Μετασχηματίζει, όμως, αποφασιστικά τη νομική της λειτουργία: αντί της αυτοδίκαιης συμμετοχής του μεριδούχου στα επιμέρους κληρονομιαία στοιχεία, καθιερώνει κατ’ αρχήν χρηματική αξίωση κατά του υπόχρεου κληρονόμου.
Η επιλογή αυτή υπηρετεί τη διατήρηση της οικονομικής ενότητας ακινήτων, επιχειρήσεων και άλλων παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων. Ταυτόχρονα, μεταφέρει το κέντρο βάρους των μελλοντικών διαφορών στην αποτίμηση της κληρονομίας, στον συνυπολογισμό των εν ζωή παροχών, στη ρευστότητα για την πληρωμή της αξίωσης και στην αποτελεσματική εξασφάλιση του μεριδούχου.
Προτάσεις για την ορθότερη διαχείριση και εφαρμογή στη πράξη
- Ανεξάρτητη πιστοποιημένη αποτίμηση: Διενέργεια επίσημων εκτιμήσεων για ακίνητα και επιχειρήσεις ώστε να αποφεύγονται οι αδικίες και οι δικαστικές τριβές.
- Έγκαιρος σχεδιασμός ρευστότητας: Προετοιμασία των κληρονόμων για την κάλυψη των χρηματικών απαιτήσεων των μεριδούχων χωρίς να διακινδυνεύει η βιωσιμότητα παραγωγικών μονάδων.
- Συμφωνία για τον χρόνο και τον τρόπο πληρωμής: Πρόβλεψη εκ των προτέρων (σε διαθήκες, συμβάσεις ή διακανονισμούς) για το αν η χρηματική αξίωση θα εξοφλείται εφάπαξ ή σε δόσεις, καθώς και ρύθμιση των συνεπειών της καθυστέρησης.
- Επαρκής ασφάλεια του μεριδούχου: Εξασφάλιση της απαίτησης με υποθήκη, προσημείωση, εγγύηση ή άλλο πρόσφορο μέσο σε περίπτωση τμηματικής καταβολής, ώστε η προστασία να μην παραμένει θεωρητική.
- Αυτοτελής νομική καθοδήγηση: Ειδικός έλεγχος και προσεκτική σύνταξη σε περιπτώσεις προκαταβολικών παραιτήσεων και κληρονομικών συμβάσεων.
Για τον λόγο αυτό, η επιτυχία της μεταρρύθμισης δεν θα κριθεί μόνο από τη διατήρηση ακέραιων περιουσιών και επιχειρήσεων, αλλά και από το αν ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας θα μπορεί πράγματι να εισπράξει έγκαιρα, πλήρως και με ασφάλεια τη χρηματική αξία που του αναλογεί.
Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μια μικρή σύνοψη της ύλης που θα παρουσιαστεί στο σεμινάριο «Σύγχρονος Φορολογικός Σχεδιασμός», που συνδιοργανώνουν η ARTION και το TAXHEAVEN.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στo CAPITAL.gr* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου ARTION, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός. Η Νίκη Χατζοπούλου είναι Δικηγόρος Παρ’Αρείω Πάγω LL.M. & Διαμεσολαβήτρια, συνεργάτης της Artion A.E. H Aλεξάνδρα Δαλιάνη είναι Ασκούμενη Δικηγόρος.
Αναδημοσίευση απο https://artion.gr/
